Türkiye Beklenilmedik Darbenin Kurbanı

Darbe girişimi sürpriz geldiyse, bir nedeni var: Olay, yıllarca süren darbe nasıl, nerede ve neden olur araştırmalarına ters düşüyor.

Cuma geceki kalkışma bilindik darbe girişimlerinden önemli derecede farklılaşıyor. Darbelerle ilgili çalışan siyaset bilimciler, Türkiye’nin hala risk altında olabileceğini söylüyorlar.

Dış İşleri Bakanı John Kerry Türk hükümetine olan desteğini yenilerken, birçok gözlemcinin hissettiği şaşkınlığı ifade etti.

Kerry, “Bu kalkışma Türk halkı dahil herkesi şaşırttı” dedi veSöylemeliyim ki, bu çok zekice planlanmış ve icra edilmiş bir girişim gibi görünmüyor” diye ekledi.  

Türkiye’deki ayaklanmalar ve diğer darbeler arasındaki boşluk(farklar) girişimin neden başarısız olduğunu açıklıyorAynı zamanda cevapsız kalmış basit soruların da altını çiziyor.

Tehlike altında bir ülke değil

Darbeler genellikle sadece bireysel komplocular-plancılar tarafından değil yapısal faktörler tarafından yönlendirilir. Ekonomik trendleri, siyasi özgürlükleri ve kamu sağlığı gibi faktörleri takip eden siyaset bilimciler bazı öngörücü modellemeler saptadılar.

Siyasi öngörü alanında çalışan Jay Ulfelder, ülkenin risk düzeyini tahmin etmek için bu veriyi sentez eden matematiksel bir model geliştirdi.  

Ulfelder’in çalışmasına göre, Türkiye Erken Uyarı Projesi ile birlikte, darbe ihtimalinin “uzak ihtimal” ülke seviyesinde olduğu ülkelerden. 2016 verilerine dayanarak yapılan hesaplamada, darbe ihtimali sadece %2.5 seviyesindeydi. Laos ve İran arasında, 160 ülke arasında 56. Sırada bulunan Türkiye, istikrarlı görünen bir sıradaydıRiskli ülkeler, yüksek yeni doğan ölüm oranına, yaygın yoksulluğa ve zayıf performans gösteren ekonomiye meyilli oluyorlar. Türkiye’nin ekonomisi büyüyor ve yeni doğan ölümü hızla düşüyor.

Aynı zamanda, Ulfelder, komşu olduğu devletlerde silahlı çatışmanın yaşandığı devletlerde bir darbeyle karşılaşmanın, belki de, bayrak etrafında bütünleşme etkisiyle  çok daha düşük ihtimal olduğu sonucuna ulaşıyr.

Türkiye darbeler tarihine sahip olmasına rağmen, 1997’deki son girişimden bu yana ülke ciddi anlamda değişti ve Ulfelder, 20 yıl hiçbir girişimin yaşanmamış oluşunun önemini vurguladı.

Diğer önemli faktör ise uzmanların “elit bölünmesi(parçalanması).” Eğer güçlü elitler arasındaki bölünme artarsaseçilmiş yetkililer, dünyası liderleri, generaller, yargıçlar ve benzeri gibionların kaynaklar ve yönetim (kontrol) üzerindeki rekabeti darbeyle sonuçlanabilir.  

Şimdiye dek Türkiye’de böyle bir ayrımın işareti yok. Büyüyen ekonomi elitlere statükoyu sürdürmek için neden veriyorDevlet kurumları bozuk olsa da ve yolsuzluk oranları daha iyi seviyeye getirilebilir durumda olsa  daiki faktör de elitlerin kaynak üzerinde rekabetine neden olur --  ikisi de krize sebep olacak kadar kötü durumda değil.

Aynı zamanda, Türkiye, muhalif elitlerin darbeye neden olmak için istismar edeceği türde bir sosyal kutuplaşmaya da sahip değil. Ülkenin cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan seçimlerde kutuplaştırıcı bir figür olsa da, sivil toplum örgütlerinin devlete karşı bir araya geldiği darbeye neden olacak bu tür derin bölünmeler görmüyoruz.

Bir darbe neye benzemez

Araştırma, başarılı bir darbe yapmanın pasta yapmaya benzediğini aktarıyor. Bir tarif var, ve eğer adımları atlar ya da pastanın malzemelerini eksik koyarsan (unutursan), başarısız olacaksın demektir.

Türkiye’de darbe planlayıcıları tarifi uygulamadılar.

Air War College’de profesör olan Naunihal Singh, darbelerin neden başarılı ya da başarısız olduğunu açıklayan “Seizing Power (Güçü Elde Etme)” kitabında, başarılı darbelerin “koordinasyon oyunu”gibi yürütülmesi gerektiğini yazdı.

Bu teoriye göre, liderler diğer yekilileri ve askerleri başarının garanti olduğuna ikna ettiğinde darbe başarılı olur. Bu algılanan çıkarların ortaklaşmasına-birleşmesine neden olur.

Darbeciler/Planlayıcılar bunu bir takım tahmin edilebilir adımla başarabilir. Büyük güç gösterisi, darbenin arkasındaki askeri desteğin büyüklüğünü gösteriyor. Bir ya da daha çok üst düzey kamu görevlisinin yaptığı basın açıklamaları bir elit desteğinin olduğunu gösteriyor. Ve darbeciler genellikle medya ve halk bilgilendirmesi konusunda sıkı kontrol uygularlar, ve başarılarının karşı konulamaz ve kaçınılmaz olduğu hissiyatına zarar veren her türlü yayını bastırırlar.

Londra Ekonomi Okulu’ndan (LSE) Brian Klass’a göre, Türkiye gibi güçlü askeri ve siyasi kurumlara sahip ülkelerdeki başarılı darbeler, tipik olarak “kurumsal darbe” modelini izler.  

Kurumsal bir darbede, asker yönetimi ele geçirme amacının arkasında birleşir ve üst düzey Türk askeri liderlerinin 1980’de yaptığı gibi hükümetin kontrolünü ele geçirmek için tüm gücünü emir komuta içinde kullanır.  Bu senaryoda, koordinasyon oyunu oldukça basit. Koordinasyon askeri elit tarafından darbe başlamadan önce oluşturulur – ve daha sonra diğer elitlere hizaya gelmek için pek bir seçim şansı bırakmıyor.

Klass, askeri kalkışmanın yetkililerin sadece bir kısmı tarafından yürütüldüğü durumda, güven oyununun, en üstteki liderlerin derhal ele geçirilmesi ve üst düzey yetkililerin darbenin başarılı olduğunu deklare etmeye ikna edilmesini ya da zorlanmasını, birileri ne olup bittiğini çözmeye çalışırken başarı görüntüsü yaratılmasını  gerektirdiğinden bahsediyor.

Bu sefer, Türkiye’nin muhalif yetkilileri bu adımların sadece bazılarını atmayı denediler, ve hiçbirinde başarılı olamadılar.

İsyancılar, güç gösterisi için İstanbul ve Ankara’da tankları ve hava kuvvetlerini kullandılar ancak bu, sonunda kendilerine üstün gelecek olan ordunun geri kalanının gözünü korkutmaya yetmedi.  En kayda değer olanı, darbe girişiminin elit desteğini ya da net bir planı olduğunu gösteren kamusal bir yüzü yoktu.

İsyancılar kamusal iletişimi kontrol etmeyi denediler ancak başarısız oldular. Cumhurbaşkanı Erdoğan televizyona çıkmak için, zayıflık görüntüsü yaratabilecek tuhaf bir senaryo olan  FaceTime’ı kullabildi ancak darbecilerin ivmesini yavaşlattı ve bu durum ona halkı darbeye karşı sokaklara akmaya davet etmesine izin verdi.

İnternet ve mobil telefon servisleri çalışır durumdaydı. Bu hükümetin sosyal medya aracılığıyla haberleşmesine izin verdi ve hükümet yanlısı gösterilerin yayıldığı haberlerine yardımcı olarak darbenin kaçınılmazlığı fikrine zarar verdi.

Cevaplanmamış Sorular

Darbe yanlısı kalabalıkların yokluğunda hükümet yanlısı bu protestolar teşebbüsü engelleyen anahtar faktör olabilir. Başarılı darbeler genellikle, hali hazırda var olan hareketleri istismar ya da koordine ederek, bu halk desteğini elitleri etrafında toplamak için kullanır.  

1997’deki darbede, darbe liderleri sivil toplum örgütleri ve hükümet karşıtı diğer kişilerle çalıştılar. 2013 yılında Mısır’da gerçekleşen askeri darbe, hükümet karşıtı protestolar arasında gelmişti.

Bu hafta sonu yaşanan teşebbüste darbeci liderler müttefiksiz göründüler. Hiçbir sivil toplum örgütü ya da siyasi parti isyanı destekleyen açıklama kaleme almadı, ve hiçbir elit harekete geçmedi.

Darbe girişimini sonucu belli bir girişime çeviren bu geç kavrama hali sadece bazı soruların altını çiziyor. Girişime teşvik edenin ne ve kim olduğu, ve neden hayatlarını riske atacak kadar başarı şansları olduğuna inandıkları hala net değil.

Eğer tarih bir kılavuzsa, en basit açıklama: kötü planlama ve acemilik.

Çeviren (Tam Metin): Cemal Taşpınar

(NYT,MAX FISHER and AMANDA TAUB, Turkey Was an Unlikely Victim of an Equally Unlikely Coup, 16 Temmuz 2016)

Çeviren: 

Cemal Taşpınar

Bülten Aboneliği

 
 

İletişim

Sinan Paşa Mah. Şehit Asım Cad. No:2 Koç Han Kat:4 Beşiktaş/İstanbul
Tel & Fax:+90 212 259 2045
Email: surecanaliz@surecanaliz.org