Finansal Krizler İçin Erken İkaz Sistemi

NEW YORK –Piyasalardaki son dalgalanmalar –gelişen ve gelişmiş ekonomilerdeki gibibir kez daha derecelendirme kuruluşlarının ve yatırımcıların ülkelerin ekonomik ve finansal zayıf noktalarını değerlendirmede hata yapabileceğini gösteriyor. Derecelendirme kuruluşları riskleri fark etmek ve ülkelerin derecesini düşürmek için çok fazla bekliyor, yatırımcılar sürü gibi davranırken, ansızın durum değişmeden ve abartılan piyasa dalgalanmaları oluşturmadan önce risklerin artmasını sık sık uzun süre göz ardı ediyor.

Piyasa kargaşasının doğası bilindiği üzere finansal tsunamiler için bir erken uyarı sistemi oluşturulması zor olabilir; fakat dünyanın bugün buna her zamankinden çok ihtiyacı var. Çok az insan 2008’in yüksek faizli krizini, Avro Bölgesi’ndeki ihmallerin riski, ya da şu an finansal piyasalardaki dünya çapında çalkantıları önceden görmüştür. İbreler politikacılara, bankalara ve uluslarüstü kuruluşlara çevrilmiştir. Fakat borçluların –hükümetler dâhil –geri ödeme becerisini yanlış değerlendiren derecelendirme kuruluşları ve analistler bu durumu ucuz atlattı.

Prensip olarak kredi derecelendirmeleri geçmiş ihmallerin istatiksel modellerinin üzerine kuruludur; ancak pratikte ise esasında meydana gelmiş birkaç ulusal ihmal ile birlikte bağımsız derecelendirmeler sık sık öznel bir iştir. Derecelendirme kuruluşlarındaki analistler sorumlu oldukları ülkelerdeki gelişmeleri takip ederler ve gerektiğinde durumu gözden geçirmek için bu ülkelere seyahat ederler.

Bu süreç derecelendirmelerinin sık sık geriye baktığını, derece düşürmelerin çok geç meydana geldiğini ve ülkelerin genellikle temel prensiplerden çok analistlerin ziyaretlerine bağlı olarak değiştiği anlamına geliyor. Dahası, derecelendirme kuruluşları; sosyal katılımdaki değişikler, bir ülkenin yenilik yapmadaki kabiliyeti ve özel sektör bilanço riski gibi hayati faktörleri sürekli takip etmek için gerekli araçların eksikliğini çekiyor.

Bağımsız derecelendirmeler henüz çok büyük önem taşımıyor. Kredi derecelendirmeleri çoğu yatırımcı için nereye ne kadar yatırım yapacaklarını söyler. Derecelendirmeler bankaların ne kadar kredi vermeye istekli olduğunu ve gelişen ülkelerin –ve vatandaşlarının –kredi alabilmek için ne kadar ödemek zorunda olduğunu etkiler. Şirketlerin hangi şartlarda kiminle yapacağına ilişkin kararlarını bilgilendirirler.

Derecelendirme kuruluşlarıyla ilgili bilinen problemler dolayısıyla yatırımcılar ve düzenleyiciler farklı bir yöntem ihtiyacının farkına varıyor. Yatırımcılar iyi alternatifleri tespit etmeye çalışıyor –ve büyük ölçüde başarısız oluyor. Bağımsız faiz oranı gibi riskin değerlendirilmesi yayılıyor ve kredi borcu takas sözleşmeleri hızlı (bazen de aşırı) tepki veriyor; fakat onlar sadece piyasanın risk anlayışını yansıttığından dolayı, gizlenen riskler ya da kaçınılan krizleri ortaya çıkarmak için sistematik bir mekanizma değiller. Aslında, piyasalarda görülen son dalgalanma onların, sorunların erken uyarı işaretlerini tespit etmede derecelendirme kuruluşları kadar kötü olduklarını belirtiyor.

Bu arada düzenleyiciler bankalardan kendi derecelendirme süreçlerini geliştirmeleri için talepte bulunmaya başlıyor. Sorun ise az sayıda kuruluşun bunu kendi başına yapması için gereken uzmanlığa ve gereçlere sahip olmasıdır.

Bir ülkenin makro yatırım risklerinin kapsamlı değerlendirmesi, daha geniş risk meseleleri kadar gerçek ekonomi ve finansal sistemdeki riski de içeren bütün tehditleri zapt etmek için ülkenin ulusal hesabının stokuna ve akışına sistematik olarak bakmayı gerektirir. Son krizlerde gördüğümüz gibi kişisel risk alımları ve borç, bir kriz ortaya çıktığında kamulaştırılır. Hatta öyle ki kamu açığı ve borç bir krizden önce düşük iken bir kriz patlak verdikten sonra keskin bir şekilde artabilir. Duruma mali olarak mantıklı bakan hükümetler aniden iflas etmiş gözükür.

174 ülkeyi 3’er aylık dönemlerle 200 adet değişkeni kullanarak değerlendirerek yatırımcıların riskleri –ve fırsatları kaçırdığı bir dizi ülke tespit ettik.

Çin mükemmel bir örnektir. Ülkenin geliştiricileri, yerel hükümetler ve hükümete ait firmalar aşırı derecede borçludur. Çin bu durumdan kurtulmak için bilanço sağlamlığına sahip, fakat o zaman otoriteler bir seçim ile yüz yüze gelecek: reforma sarılmak ya da ekonomiyi canlandırmak için bir kez daha borcun özsermayeye olan oranına güvenmek. Çin sonradan gelen plana devam etse bile büyüyen hedeflerine ulaşmakta başarısız olacak ve zaman içinde daha kırılgan görünecek.

Brezilya yatırım basamağında geçen yıl derece olarak aşağıya düşürülmeliydi, ekonomi genişleyen bir mali açık ile mücadele ettiği sürece büyüyen ekonomi genişliğinde borç, zayıf ve kötüye giden iktisadi bir sıkıntı verir. Enerji devi Petrobas’taki yolsuzluk skandalı sonunda derecelendirme kuruluşlarının Brezilya’yı yeniden değerlendirmesine sebep oluyor fakat hareket çok geç geliyor ve onların düşüşleri doğru riski yansıtmada muhtemelen yeterli olmayacak. Diğer gelişen piyasalar da kırılgan ve muhtemel bir düşüş riskinde gözüküyor.

Avro Bölgesi’nde ise gölge derecelendirmeler zaten 2000’lerin sonunda Yunanistan ve diğer az gelişmiş ülkelerde kırmızı alarm vermişti. Daha yakın bir zamanda, İrlanda ve İspanya mali güçlendirme ve reformları takip eden geliştirmeyi hak edebilirFakat Yunanistan ise umutsuz vaka durumunda. Büyüyen potansiyelini geliştirmek için önemli reformları ile birlikte bile Yunanistan asla bağımsız borcunu ödeyebilecek durumda olamayacak ve önemli yardıma ihtiyaç duyacak.

Verilere bağlı bir şekilde ve sistematik bağımsız bir risk değerlendirmesi karşıdan esen değişken küresel riskleri saptamakta yardım edebilir. Bu kapsamda dünyanın şu anda tam olarak ihtiyacı olan şeyi sağlar: derecelendirme kuruluşlarının yavaş hareket eden, doğaçlama, piyasalardan gelen gürültülü ve dengesiz sinyallere güvenme ihtiyacını kaldıran bir yöntem.

Çeviren: Melih Erdoğmuş

(Project Syndicate, A Financial Early-Warning System, 27 Ağustos 2015)

Çeviren: 

Melih Erdoğmuş

Bülten Aboneliği

 
 

İletişim

Sinan Paşa Mah. Şehit Asım Cad. No:2 Koç Han Kat:4 Beşiktaş/İstanbul
Tel & Fax:+90 212 259 2045
Email: surecanaliz@surecanaliz.org